قنوات و چاهها
۱- قنوات
بنا به گفته محققان حفر قنات قدیمی ترین و بزرگترین اقدام کشاورزان منطقه دهخوارقان در تهیه آب از روزگاران گذشته بوده و بطور مسلم حفر قنات از دیرباز در این منطقه معمول بوده است. قنات که در حقیقت قدیمی ترین وسیله هیدروتکنیک می باشد از کانال و مجاری زیرزمینی تشکیل می شود که سرچشمه این مجرا در پای کوهها و مظهر آنها در کشتزارها می باشد.
۲- چاهها
جهت استفاده از آبهای زیرزمینی غیر از قنوات در بسیاری از مناطق آذرشهر چاههای عمیق (معمولی) و عمیق وجود دارد که آبهای آنها را چاههای نیمه عمیق بوسیله چرخهای دستی و از چاههای عمیق از طریق تلمبه و پمپ بدست می آید.
آب آشامیدنی
آب آشامیدنی آذرشهر از طریق ۵ حلقه چاه و قنات گورانلار با کل آب دهی ۶۸ لیتر در ثانیه تامین می شود حجم مخازن ذخیره آب ۲۵۰۰ متر مکعب و طول خطوط آبرسانی ۱۹۵۰۰ متر و طول کل شبکه توزیع ۴۶۵۱۰ متر با لوله های با قطر بالای ۶۳ میلیمتر است. کیفیت شبکه آبرسانی به دلیل فرسوده بودن ۸۲ درصد از آب تولیدشده به مصرف نهایی می رساند آب مورد نیاز شهر ۹۴ لیتر در ثانیه می باشد. البته در سالهای گذشته این میزان افزایش نموده است که تاکنون آمار بدستمان نرسیده است. البته یکی از مشکلات عمده شهرستان آذرشهر و توابع آن کمبود آب کشاورزی و آب شرب میباشد که تلاشهای زیادی انجام شده است که در آینده شاهد رفع این مشکل مهم شهروندان عزیز آذرشهری باشیم.
رودخانه های آذرشهر
الف- توفارقان چای یا نوشین چای: رودخانه توفارقان چای یا رودخانه دهخوارقان آذرشهر که منشاء اصلی آب این رودخانه از ارتفاعات هرگلان و گتبر بوده که در دره های عمیق به سوی این شهر جریان دارد.
ب- رودخانه قوری دره: این رودخانه در شمال آذرشهر جاری می شود و از کوههای ینگجه سرچشمه می گیرد.
پ- رودخانه آلمالو: یا آلمالوچای از کوه عریان و کوه اولیاء سرچشمه می گیرد.
ج- امیره دیزه چای: این رودخانه از کوه های اولیاء دیلی قیه سرچشمه می گیرد و به آلمالوچای می پیوندد.
د- بیوک چای: این رودخانه نیز از کوه یلی قیه سرچشمه می گیرد.
ذ- گنبرچای: از دامنه های شمال غربی سهند (میدان داغی) سرچشمه می گیرد.
چشمه های آب معدنی:
۱-چشمه نادیلو
۲-چشمه معدنی تاپ تاپان
۳-چشمه قزل داغ
۴-چشمه قدمگاه یا بادامیار
آذرشهر در تقسیمات کشوری
بر اساس اسناد موجود در این مجموعه قبل از سال ۱۲۵۰ شمسی که دهخوارقان یا توفارقان نامیده می شد از نظر تقسیمات کشوری در قالب حکومت دهخوارقان که تابع ایالت آذربایجان بود و در سال ۱۳۴۵ شمسی بخش آذرشهر ۴۲ مورد ده و دهستان بود در سال ۱۳۷۴ بخش آذرشهر با ۳ دهستان از جمله شیرامین – قبله داغی – قاضی جهان بعد از آن آذرشهر از بخشداری به فرمانداری تبدیل شد و طی این تقسیمات منطقه به سه بخش و پنج دهستان تقسیم گردید.
بخش مرکزی آذرشهر
بخش گاوگان
بخش ممقان
و دهستانهای شیرامین – قبله داغی – قاضی جهان – تیمورلو – دستجرد با بیش از یکصد روستا
گوگان
شهر گوگان در ۶ کیلومتری شمال غربی شهرستان و بخش مرکزی آذرشهر بفاصله ۵ کیلومتری از جاده اصلی تبریز آذرشهر قرار گرفته است این شهر بوسیله یک رشته راه اسفالته به جاده تبریز آذرشهر-مراغه مربوط شده و از غرب آن راه آهن تبریز مراغه تهران می گذرد. گوگان در جلگه همواری در مصب آجی چای و ساحل شرقی دریاچه ارومیه قرار دارد. زمین حاصلخیز گوگان نتیجه رسوبات رودخانه ای و باقیمانده اراضی پسروی دریاچه ارومیه می باشد توفارقان چایی «رودخانه آذرشهر» از غرب آن می گذرد. و قسمتی از اراضی باغهای گوگان را مشروب می سازد. بعلت نزدیکی مخازن آبهای زیرزمینی به سطح زمین چاههای متعددی حفر شده است و در مقیاس وسیعی مورد استفاده و بهره برداری کشاورزان و باغداران قرار می گیرد.
بخش گاوگان ۵۵/۳۳۸ کیلومتر مربع مساحت علاوه بر بخش مرکزی در دهستان تیمورلو و دستجرد که روستاهای قشلاق-قلعه شیخ-خاصلو-قراقیل-شیخ آباد و …
بطور کل بخش گاوگان ۱۹ آبادی و دهستان تیمورلو ۱۲ آبادی دارد که ۶ مورد آن از سکنه خالی است.
گاوکان از لحاظ توپوگرافی در واقع ادامه دشت آذرشهر می باشد که با شیب ملایمی به دریاچه ارومیه ختم می شود. البته به استثنای ارتفاعاتی که در شبه جزیره اسلامی واقع در ۲۰ کیلومتری باختر شهر گاوگان وجود دارد و بهنگام مد دریاچه زیر آب می رود.
ساخت اجتماعی ممقان
ممقان با بیش از ۱۴ هزار نفر جمعیت توزیع مراکز مسکونی، مزارع و اماکن عمومی در ممقان مانند شهرهای دیگر استان فشرده و در کنار هم می باشد. باغها و مزارع گرداگرد بخش مسکونی را فرا گرفته اند و بطور کلی محدوده شهر را از چهار طرف و جهت جغرافیایی مزارع و کشتزارها پوشانده است. و مرکز سکونت در وسط قرار گرفته است. خیابان ۱۵ خرداد بافت قدیمی و مرکز شهر را در خود جای داده و خیابان امام خمینی که در امتداد شمالغربی-جنوبی احداث شده به صورت خیابان اصلی عمل می کند و ممقان را به جاده تبریز و آذرشهر وصل می کند. اکثر کاربری های عمومی مانند ادارات-تجارت-فرهنگ-ورزشی-درمانی و بهداشت در اطراف این خیابان شکل گرفته است. شبکه بندی در بافت قدیمی تقریبا به حالت اولیه حفظ شده. بازار این شهر که راسته بازار نام دارد در جنب میدان آیت ا… ممقانی و مسجد امام خمینی و زوایه پیر جابر و گرمابه قدیمی این شهر نشانگر مرکزیت این منطقه در گذشته تاریخ بود.
محلات شهر ممقان
- محله سفلی: اکثر ادارات در این محل قرار گرفته (آشاغاکوچه)
- محله علیا: در حقیقت جنوب شهر است مزارع بیشتر در این منطقه است (یوخاری محله)
- محله مزیدلو: با مجیدلو از قدیمی ترین محلات ممقان است هسته اولیه شکل گیری ممقان این محله است. منبع آب ممقان در این محله می باشد.
- محله امشج یا امیشه: در شمال شهر ممقان واقع شده است.
ینگجه:
این آبادی در ۲ کیلومتری آذرشهر واقع است و تقریبا به آذرشهر و مرکز شهرستان وصل شده است. مردم ینگجه بیشتر به کار کشاورزی –باغداری-دامداری-پرورش زنبور عسل-قالی بافی و داد و ستد مشغولند و از فراورده های کشاورزی اش گندم-جو-سیب زمینی-بادام و گردوست. گل گاوزبان-خاکشیر-اسپند – کهلیک اوتی و مرزه کوهی از رستنی های این آبادی است. در میان آبادی های شهرستان جزء مناطق آباد و پرجنب و جوش می باشد.
دستجرد:
از آبادی های جذاب دهستان قاضی جهان می باشد و در ۸ کیلومتری مرکز شهرستان قرار دارد. کار عمده مردم دستجرد کشاورزی-باغداری-دامداری-و پرورش زنبور عسل –قالیبافی است. فراورده های کشاورزی نیز عبارتند از: گندم-جو-تره بار-یونجه-ذرت علوفه ای می باشد.
فیروزسالار:
این آبادی در دهستان قاضی جهان شهرستان آذرشهر واقع شده. فیروزسالار جزء آبادی های بزرگ و پرجمعیت می باشد. مردم فیروزسالار بیشتر به کشاورزی-باغداری-دامداری-وقالیبافی و کارگری اشتغال دارند. فراورده های کشاورزی نیز عبارتند از: گندم –جو-پیاز-سیر-سیب زمینی-ذرت-لوبیا-یونجه
قشلاق پیازی:
این آبادی از دهستان تیمورلو است. و در ۱۰ کیلومتری آذرشهر قرار دارد. مردم به کارهای کشاورزی و دامداری و کارگری مشغولند. فراورده های کشاورزی آنها گندم-جو-ذرت-تره بار-یونجه و ذرت علوفه ای است. رستنی های قشلاق عبارتند از: آویشن-توکلیجه-مرزه کوهی-شیرین بیان-گون که کاربرد صنعتی و دارویی دارند.
خاصلو:
جزء دهستان تیمورلو بوده و در ۱۰ کیلومتری شمال باختری مرکز شهرستان واقع شده. خاصلو منطقه ای دشتی و آب و هوای معتدل نیمه خشک دارد. بیشتر مردم به کار کشاورزی باغداری-دامداری-کارگری و قالیبافی اشتغال دارند. کشاورزان این آبادی گندم-جو-تره بار و یونجه می کارند. کشت این روستا آبی است و آب کشاورزی و آشامیدنی از رودخانه و چاه عمیق از طریق لوله کشی استفاده می کنند.
قراغیل:
قراغیل تابع دهستان تیمورلو بخش گوگان از توابع شهرستان آذرشهر می باشد. رودخانه نوشین از باختر آبادی می گذرد. مردم به فعالیتهای کشاورزی-دامداری-قالیبافی مشغولند. کشاورزان این روستا عمدتا گندم-جو-تره بار-یونجه و ذرت و علوفه می کارند.
خانقاه:
خانقاه از روستاهای تابعه دهستان شیرامین شهرستان آذرشهر می باشد. مردم بیشتر در کشاورزی-دامپروری-باغداری و قالیبافی مشغولند. فراورده های کشاورزی مردم خانقاه گندم-جو-پیاز-انگور-سیب درختی و بادام می باشد. خانقاه تاکستانهای وسیع با انواع متنوع درختان انگور دارد.
داش کسن:
این روستا تابع دهستان شیرامین شهرستان آذرشهر می باشد. کار و پیشه مردم کشاورزی-دامداری-قالیبافی می باشد. فراورده های کشاورزی گندم-جو-پیاز-یونجه است.
زینت لو:
این روستا نیز در دهستان شیرامین و در ۳۳ کیلومتری جنوب شرقی آذرشهر واقع شده. کوه قافلانتی در جنوب آبادی است. بیشتر مردم زینت لو به کار کشاورزی-دامداری و قالیبافی اشتغال دارند. فراورده های کشاورزی عبارتند از گندم-جو-نخود-یونجه و بادام. رستنی ها: گیاهان گل گاوزبان-گل ختمی-کهلیک اوتی و شیرین بیان که کاربرد دارویی دارند و پوشش گیاهی برای چرای دام.
بادامیار:
بادامیار یا قدمگاه دارای دره ای سرد و کوهستانی است و در ۸ کیلومتری جنوب خاوری آذرشهر قرار دارد. کار و پیشه مردم بادامیار کشاورزی-باغداری-دامداری-پرورش زنبور عسل و قالیبافی است. فراورده های کشاورزی این روستا گندم-جو-نخود-گردو-سیب و بادام است. بادامیار دارای آثار باستانی بسیار ارزشمند است.
امیردیزج:
در منطقه آذرشهر به امیردیزج آلاکوزه نیز می گویند. کار و پیشه مردم امیردیزج کشاورزی-باغداری-دامداری-پرورش زنبور عسل و قالی بافی است. فراورده های کشاورزی عبارتند از: گندم-جو-نخود-سیب زمینی-سیب درختی-زردآلو-آلبالو-گردو و بادام است.
آخی جهان:
این آبادی تابع دهستان تیمورلو از شهرستان آذرشهر. کار و پیشه مردم آخی جهان کشاورزی-باغداری-دامداری-کارگری قالیبافی و فراورده های کشاورزی آن گندم-جو و گوجه فرنگی است.
الوانق:
آبادی الوانق که تابع دهستان شیرامین شهرستان آذرشهر می باشد. کار و پیشه مردم الوانق بیشتر کشاورزی-باغداری-دامداری و قالی بافی است. فراورده های کشاورزی عبارتند از: گندم-جو-انگور-نخود-گردو-بادام- سیب درختی-سیب زمینی و یونجه
تیمورلو:
آبادی زیبا و باصفای تیمورلو که در چند کیلومتری بخش گاوگان واقع شده است. تیمورلو با داشتن باغهای پرمیوه و پرآب از آبادی های مشهور شهرستان آذرشهر و بخش گوگان می باشد. کار و پیشه مردم تیمورلو کشاورزی-دامداری-قالی بافی است. کشاورزان علاوه بر باغات گندم-جو-نخود-تره بار نیز می کارند. تیمورلو مردمی مهربان و سخت کوش و مهمان نواز داردو در طول دفاع مقدس شهدایی نیز تقدیم اسلام و کشور نموده است.
قاضی جهان:
این آبادی بین بخش گوگان و مرکز شهرستان آذرشهر واقع شده است. بیشتر مردم به کشاورزی-باغداری-دامداری و پرورش زنبور عسل و قالی بافی می پردازند. از فراورده های کشاورزی آن گندم-جو-گردو-انگور-سنجد-سیب درختی-گلابی-سیب زمینی و یونجه می باشد.
قوشقرا:
در ۱۲ کیلومتری باختر مرکز شهرستان واقع شده است. قوشقرا روستایی دره ای با آب و هوای معتدل و نیمه خشک. کار کشاورزی-دامداری-کارگری و قالی بافی اشتغال دارند و عمده فراورده های کشاورزی اش گندم و جو و نخود می باشد. از رستنی هایش درخت داغ داغان. گیاهان آویشن-توکلیجه-مرزه کوهی-شیرین بیان-پونه که بیشتر کاربرد دارویی و صنعتی دارند.
خراجو:
روستای زیبا و پر از مناظر طبیعی خراجو از دهستان قبله داغی شهرستان آذرشهر می باشد و در سه کیلومتری مرکز شهرستان واقع شده است. مردم با کار و پیشه کشاورزی-دامداری-قالیبافی در خراجو زندگی می کنند. فراورده های کشاورزی آن گندم-جو-نخود و سیب زمینی است. درخت داغ داغان و گیاهان آویشن-مرزه کوهی-شیرین بیان –پونه-گون که کاربرد صنعتی و دارویی دارند و پوشش گیاهی برای چراگاه دامهای منطقه می باشد. خراجو نزدیکترین آبادی به مرکز شهرستان آذرشهر می باشد.
صغایش:
صغایش در دره ای با آب و هوای سرد کوهستانی واقع شده که رودخانه گنبر نیز از جنوب آن می گذرد. از فراورده های کشاورزی اش گندم-سیب زمینی-جو-نخود-آلوچه-گردو-زردآلو است. مردم بیشتر به کار کشاورزی و دامداری و باغداری و قالی بافی اشتغال دارند.
پیرچوپان:
از محدوده دهستان شیرامین شهرستان آذرشهر می باشد. کار مردم کشاورزی و باغداری و دامداری و قالی بافی بوده و کشت آنها به صورت آبی و دیمی است. فراورده های کشاورزی پیرچوپان گندم-جو-انگور-گردو-بادام و یونجه می باشد.
هفت چشمه
هفت چشمه از آبادی های جذاب و توریستی می باشد. مردم هفت چشمه عمدتا به کار کشاورزی-باغداری-دامداری-پرورش زنبور عسل و قالی بافی مشغولند. فراورده های کشاورزی عبارتند از گندم-جو-انگور-گردو-نخود و سیب درختی است.
گواهیر
کار اغلب آنها کشاورزی-باغداری و پرورش زنبور عسل و قالیبافی است. از فراورده های کشاورزی آنها جو-گندم-سیب زمینی-چاودار-گردو-بادام و سیب درختی می باشد. رستنی های گواهیر نیز عبارتند از: درختان داغ داغان-زال زالک و گیاهان آویشن-شیرین بیان-بابونه-توکلیجه-مرزه کوهی و گون کاربرد صنعیت و دارویی دارند.
جراغیل
روستایی پله کانی و تاریخی است در ۱۳ کیلومتری آذرشهر قرار دارد. در طول دره ای قائم بر رودخانه گنبرچای واقع شده است. مسجد روستا با سبک جالب که درسینه کوه کنده شده دارای پل زیبایی است که در سال ۱۳۷۲ افتتاح شده است. در ۱۵ کیلومتری جنوب خاور آذرشهر و رودخانه گنبر از جنوب آبادی می گذرد. مردم بیشتر به کار کشاورزی و باغداری و دامداری وپرورش زنبور عسل و قالیبافی اشتغال دارند. کشاورزان بیشتر گندم-جو-نخود-سیب زمین-گردو-بادام-زردالو-آلو و آلبالو می کارند. زالزالک جراغیل شهرت دارد. امامزاده پیری قل در این روستا است از آثار تاریخی جراغیل عبارتند از: قبرستان گوویر-قبرستان یه مشیانلی-یاپاشاولن-باتمان داش-غار پراغیل-غار باش آجیغ. چشمه ای با آب زلال به نام مه لی چشمه که بسیار گوارا است در این روستا است و تعدادی از این اهالی این روستا جان خود را تقدیم اسلام و قرآن نموده و شهید شدند.
شیرامین
شیرامین مرکز دهستان شهرستان آذرشهر در ۲۲ کیلومتری جنوب باختر آذرشهر قرار دارد. کار و پیشه اهالی آن کشاورزی-دامداری-داد و ستد و قالیبافی و باغداری می باشد. از فراورده های کشاورزی شیرامین گندم-جو-انگور-سیب زمینی-سیب درختی-پیاز-گردو-نخود-بادام-گلابی و یونجه است که در این میان باغهای انگور شیرامین شهرت فراوانی دارد. مرغوبترین و عالی ترین انواع انگور به عمل می آید که به خارج از کشور نیز صادر می شود. شیرامین دهستان پررونق و حاصلخیزی است و فاصله آن تا جاده اصلی آذرشهر به عجب شیر و بناب حدود ۲ کیلومتر است. راه آهن تبریز-تهران از فاصله پنج کیلومتری آن می گذرد و یک ایستگاه راه آهن به این نام دارد. شیرامین در یک جلگه حاصلخیز پرآب که شیب اش به سوی دریاچه ارومیه است واقع شده و فاصله آن تا سواحل دریاچه را مزارع-باغات پوشانیده است. تپه باستانی تاریخی در نزدیکی شیرامین واقع شده که قدمت این آبادی را می رساند. قارقا بازاری نیز در نزدیکی شیرامین قرار دارد که در گذشته های دور گیراکی بازار بوده است. وجود مدارس ادارات و بانکهای مختلف-درمانگاه و پاسگاه انتظامی-مخابرات و بسیج تاثیر بسزایی در رشد و توسعه شیرامین داشته است و دارای مردمی خونگرم-پرتلاش و متدین می باشد. اما کم آبی یکی از مشکلاتی است که مردم شریف شیرامین را رنج می دهد.
بقیه روستاها بزودی معرفی خواهند شد.
۳۱ـ قویون اولمیان یرده گئچیه عبدالکریم دئیه للر
ترجمه: در جاییکه گوسفند نباشد به بز عبدالکریم می گویند.
در مورد استفاده از امکانات موجود و استفاده از آنها به نحو شایسته و عدم دست درازی در مقابل بیگانگان گفته می شود.
۳۲ـ آتا مینماخ راحادی، آتدان یمماخ چتیندی
ترجمه: سوار شدن به اسب آسان است پیاده شدن از آن سخت است.
رسیدن به ثروت و مقام خوشآیند است ولی از دست دادن آنها سخت و ناگوار است.
۳۳ـ جمعنین چرشنبه سی وار
هر جمعه ای را چهارشنبه ای است. یا امروز را فردایی است.
به کسانیکه قدرت نعمت را نمی دانند و کفران نعمت می کنند گفته می شود.
۳۴ـ سرکه لی آش ایشملی اولو بیر گون سیزده بیرگون بیزده
ترجمه: آش سرکه دار خوردنی است منتهی یک روز در خانه شما یک روز در خانه ما.
در مورد کسانیکه توقع خدمت بیش از اندازه از دیگران دارند ولی خود منشأ خیری نیستند به کار می رود.
۳۵ـ ایشلی ین اوکوزی اله باغلالار
ترجمه: گاو نر کارکن را دم دست می بندند.
در مورد کسانی که نسبت به دیگران حرف شنوی بیشتری دارند در نتیجه کار بیشتری از آن ها میکشند بکار می برند.
۳۶ـ یورقانان باخ قیچین اوزاد
ترجمه: به نسبت لحافت پایت را دراز کن.
در مورد کسانیکه حد و حدود خود را نمی شناسند و به حق دیگران تجاوز می کنند بکار می رود.
۳۷ـ مال گئدر بیریانا ایمان گئدر مین یانا
ترجمه: مال و اموال به یک جا می رود ولی ایمان به هزار جا می رود.
در مورد کسانیکه ندانسته و تحقیق نکرده به دیگران تهمت و افترا می بندند.
۳۸ـ هر نه سالسان آشوا گلر قاشقوا
ترجمه: هر چیزی به آشت بریزی همان نیز به قاشقت می آید. نظیر: هر عملی را عکسالعملی است و …
در مورد اعمال انسان به کار می رود که تمام اعمال را بازدمی هست و انسان نباید از نتیجه اعمال خودش غافل باشد.
۳۹ـ واردان زیان گلمز
۲ـ مثل ها و حکم رایج در منطقه آذرشهر:
در گذشته های دور مردم آذرشهر و آبادی های اطراف آن مثل هایی را در محاورات و ادبیات شفاهی خود داشتند که علاوه از نغر بودن کلام یک دنیا معنی و مفهوم داشت و بسیاری از آن امثال و حکم در میان مردم خوب و صمیمی آذرشهر ممقان و گاوگان رایج است از جمله مثل ها عبارتند از:
۱ـ آتلی پیادیه گولر = سواره بر پیاده می خندد
۲ـ آختاران تاپار = جوینده یابنده است
۳ـ آ دون ندی رشید، بیرین د بیرین اشید
۴ـ آجین ایمانی اولماز = گرسنه ایمان ندارد
۵ـ توخون آجدان خبری اولماز = سیر از گرسنه بی خبر می شود
۶ـ قره تویوخ یاتار چینه دانندا داری گورر= مرغ سیاه می خوابد داری می بیند
۷ـ آدامی تانیه ن یرده قود یسین
۸ـ آراقار شبمذهب اتیب
۹ـ آغانین مالی چخار نوکرن جانی
۱۰ـ بردا منم باغداددا کور خلیفه
۱۱ـ ایت هورر کروان گچر
۱۲ـ ایپ دوغا خندان گچر
۱۳ـ بولانماسا دورولماز
۱۴ـ تازاگلدی بازارادان کهنه دوشتدی نظردن
۱۵ـ آل قاپیدا سات قاپیدا
۱۶ـ آچ تویوق یوخودا داری گورهر
۱۷ـ ایلان ییب، اژدها اولوب
۱۸ـ ایت قولاغن کسندن قورخار
۱۹ـ قیش چخار اوزی قارالیخ کوموره، قالار
۲۰ـ هربا جادان ییر طرلان
۲۱ـ طوی گئدر تویوخ قالار
۲۲ـ ایکی عزیزین آراسنا گیرمزلر
۲۳ـ ایکی فندق بیرگردکانین بترین داغیدار
۲۴ـ ایکی یاناباخان چئری قالار
۲۵ـ قشقریر گوز قورخودا
۲۶ـ چوخ یاشیین چوخ بولمز چوخ گزن چوخ بولر
ترجمه:آن که زیاد عمر کرده بیشتر نمی داند بلکه بیشتر سیاحت کرده بیشتر می داند. در مورد کسانی که سن زیاد و موی سفید را به رخ دیگران می کشند و ادعا می کنند که همه چیز را میدانند بکار می رود.
۲۷ـ گئچی نین قوتوری سرچشمه دن سوایچر
ترجمه: بز گر از سرچشمه آب می خورد. در مورد کسانی بکار می رود که با توجه به موقعیت پایین خودشان دیگران را نیز قبول ندارند.
۲۸ـ گوز گوردوغونان قورخار گوز گوردوغون ایی نانار
ترجمه: چشم از آن چه دیده می ترسد، چشم به چیزی که می بیند باور دارد.
در مورد افرادی که زندگی یکبار شکست خوردند بکار می رودمانند مار گزیده از ریسمان سیاهو سفید میترسد.
۲۹ـ قورد دومانلیغی سور
ترجمه: گرگ هوای طوفانی را دوست دارد.
در مورد کسانی که سعی در بهم ریختن وضع موجود و بهره برداری و استفاده از آن به نفع خود را دارند بکار می رود.
ترجمه:از توانگر زیان نمی آید.
درباره ثروتمندان گفته می شود، که بالاخره ثروت آن ها شاید روزی به درد جامعه بخورد.
۴۰ـ بیرالده ایکی قارپورز توتماخ اولماز
ترجمه: با یک دست دو هندوانه نتوان برداشت.
در مورد افراد چند شغلی و ناموفق بکار می رود.
۴۱ـ ائله بیر قاریشقیه مینیب
ترجمه: مثل اینکه سوار مورچه شده است.
مراد آنکه آمدنش خیلی طول می کشد.
۴۲ـ ائله بیر گمی لری غرق اولوب
ترجمه: مثل اینکه کشتی هایش غرق شده است.
در مورد اشخاص مغموم، در خود فرورفته و متفکر بکار می رود.
۴۳ـ دالیدان آتان داش توپوغا دیر
ترجمه : سنگی که از پشت انداختته شود به پاشنه پا خورد.
در مورد کاری که وقت انجام آن گذشته باشد گفته می شود.
۴۴ـ داغ داغا یتیشمز آدام آداما یتیشی
ترجمه: کوه به کوه نمی رسد آدم به آدم می رسد.
در مورد افراد ضعیفی که مورد ظلم قرار گرفته و امکان دفاع ندارد و آن را به آینده حواله میدهند
۴۵ـ اوشاغی یولا ایشه گئت دالی سینجا
ترجمه: بچه را به دنبال کاری به فرست و خودت به دنبال او برو
در مورد سپردن کار به اشخاصی که از دستشان بر نمی آید و باعث اتلاف وقت و دوباره کاری می شود.
۴۶ـ نردوانی پیله پیله چخالار
ترجمه: نردبان را پله پله بالا می روند.
در مورد کسانی که می خواهند یک شبه ره صد ساله را طی کنند بکار می رود.
۴۷ـ گودیش گودیشه دئیری اوزون قارا اولسون
ترجمه: دیگ به دیگ می گوید رویت سیاه
در مورد خلافکارانی که به خلاف یکدیگر اعتراض می کنند.
۴۸ـ ایت داش آتماسان هورمز
ترجمه: اگر به سگ سنگ پرتاب نکنی عوعو نمی کند.
در مورد افرادی که از آزار و اذیت دیگران شاکی هستند گفته می شود.
۴۹ـ گودیش یخلب دوواغین تاپیپ
ترجمه: دیزی افتاده و سرپوشش را پیدا کرده، نظیر: کبوتر با کبوتر باز با باز کند همجنس با همجنس پرواز
دو یار و دو فردی که از هر نظر به هم شبیه باشند بکار می رود.
۵۰ـ کیونی ایکی اولسا ائو سوپور و لمه میش قالار
ترجمه: کلفت اگر دو تا باشد خانه جاروب نمی شود.
مانند آشپز که دوتا شد آش یا شور می شود یا بی نمک
در مورد مشخص نشدن وظیفه هر کس در قبال مسؤولیت گفته می شود.
۱ـ صنایع دستی و تولیدی:شهرستان آذرشهر
در صنایع دستی که به وسیله این قبیل صنایع دست صنعتگران است گاهی ذوق و سلیقه انسان چنین اقتضا می کند که جنبه زیبایی و ظرافت در مواد طبیعی بدهند و نماینده ذوق و سلیقه صنعتگر هم است. صنایع ذوقی با هنرهای زیبا هم می گویند. از صنایع دستی آذرشهر عبارتند از:
الف) بافندگی دستی:
از قدیم در مرکز آذرشهر و روستاهای اطراف متداول بود. با دوک های کوچک دستی با پایی از پنبه و پشم، نخ تهیه می کردند و برای بافت فرش، گلیم، قالیچه، جوراب، کلاه و لباس استفاده می کردند. در زمینه صنایع دستی علاوه بر موارد ذکر شده فعالیتهای دیگری در منطقه انجام می گیرد.
ب) پتوبافی و حوله بافی:
در منطقه آذرشهر از گذشته های دور دهها کارگاه پتوبافی و حوله بافی مشغول فعالیت بودند. تولیدات این کارگاه ها عمدتاً به شهرهای دیگر استان و سایر کشورها صادر می شود. در زمان های قدیم برای پتو و حوله در آذرشهر با دست صورت می گرفت و بافته میشد و امروزه با پیشرفت دستگاه های پیشرفتهای در این منطقه مشغول فعالیت می باشند.
۲ـ صنعت چوب:
وجود درخت زارهای فراوان در این شهرستان و تنوع درختان عاملی بود که صنعت چوب پیشرفت داشته است. از جمله درختانی که چوب آنها استفاده می شود عبارتند از:
درختان گردو، درختان بلوط، توت، درخت تبریزی که عموماً در درودگری کاری صنعتی از جمله کبریت سازی و برای قاب، سقف، کشف اطاق، مبل های خانگی و چوب های ساختمان و قوطی، جعبه سازی و در ساخت در و پنجره استفاده می شود. در کنار این صنعت کارگاه های کوچک چوب بری و نجاری نیز دیده می شود.
۳ـ صنعت نساجی:
گذشته نشان می دهد که صنعت نساجی به صورت دستی از قدیم الایام در آذرشهر رایج بود و مردم این فن آشنایی داشتند و احتیاجات ریسندگی و بافندگی را به وسیله ابزارهای کوچک دستی مرتفع می کردند و مرور زمان مخصوصاً در چند دهه اخیر صنعت نساجی ماشینی نیز کاملاً به این دیار نفوذ کرد و در حال حاضر کارگاه های نساجی درمنطقه آذرشهر به تولید مشغولند. از جمله کارخانه نساجی عصرنو که پتو تولید می کند و تعداد زیادی کارخانه پارچه بافی و پتوبافی در این شهرستان فعال می باشند که توسط بخش خصوصی اداره می شوند.
ث) کارگاه های نخودپزی ممقان:
بارزترین مشخصه صنعت شهر ممقان نخودپزی است. (تولید نخودچی) عمده ترین شاغلین بخش صنعت در ممقان به این حرفه اشتغال دارند و تعداد زیادی مشاغل جنبی صنعتی و خدماتی دیگری را به تبع ایجاد می کند و عامل ارتباط شهر با سایر نقاط کشور و حتی خارج از کشور است و نقش مهمی را در رشد و شکوفایی اقتصاد منطقه، ایفا می کند. طبق بررسی های بعمل آمده در سال ۷۳، ۶۰۰ خانوار از ساکنین این شهر به این فعالیت اشتغال دارند. در ممقان کمتر خانواده ای است که یا در این صنعت و یا در صنایع جانبی آن فعالیت ننمایند. اکثر مردان وجوانان از صبح زود تا عصر در کارگاه های نخودپزی حاضر شده و با دستهای پرتوان خود دانههای زرد طلایی نخود را بعمل میآورند.
۱۵۰۰ کارگاه کوچک و بزرگ نخودپزی قریب به ۲۰۰۰ نفر را مستقیماً در خود مشغول کرده است. در صورت استخراج یا اعلام آمار جدید این گزارش جامعتر از سطح بالاتری برخوردار خواهد بود.
نخودها پس از پخت به درجات مختلف تقسیم می شوند:
ممتاز که در اصطلاح محلی سرکم گفته می شود که خیلی درشت هستند.
نخودهای متوسط که در اصطلاح محلی میانکم میگویند.
ریزترین آنها که در اصطلاح محلی بیجک می گویند.
ج) تهیه سجوق:
در اواسط آذرماه تهیه سجوق در آذرشهر آغاز می شود. آنان که کارشان تهیه سجوق است مقدار کافی شیره انگور یا دوشاب، نشاسته، مغز بادام یا مغز هسته شیرین زردآلو و گلاب و هل تهیه می نمایند. برای تهیه سجوق، نشاسته را در شیره انگور مخلوط و آن را بر روی حرارت قرار می دهند. مقداری گلاب و هل به خاطر معطر شدن بدان اضافه می کنند. پس از به عمل آمدن از روی آتش و حرارت بر می دارند و آدمهای خبره این کار آنها را گرد و گلوله ای میکنند و در ظرفهایی، عمدتاً سفالی، میچینند و یا در قوطی های یک و یا دو کیلویی قرار داده، در جای مناسبی می گذارند تا شکرک بزند و به رنگ سفید درآید. آن موقع عمل آمده است و درفصل زمستان در جاهای مخصوص نگهداری کرده، قبل از عید به بازار می آید و بیشتر سجوق آذرشهر به شهرها و استانهای دیگر صادر می گردد.
سجوق یکی از عمده سوقاتی های این منطقه به حساب می آید.
۴ـ صنایع کارخانه ای و یا ماشینی:
گذشته و تاریخ آذرشهر نشان می دهند که این منطقه از نظر امکانات بالقوه و بالفعل یک قطب صنعتی است و تمام شرایط را دارد. ایجاد شهرک صنعتی شهید سلیمی در آذرشهر گویای این حقیقت است.
الف) صنایع غذایی، صنایع قندریزی:
در منطقه آذرشهر چندین کارگاه قندریزی و قندسازی وجود دارد که عمدتاً قندریزی های سنتی است و قند شهری و کله قند و شیرینی چای تولید می کنند. عمده مواد اولیه آنها شکر است.
ب) صنایع آردسازی:
در گذشته تهیه گندم به وسیله آسیاب های آبی صورت می گرفت و در دهه های اخیر این صنعت در منطقه رشد داشته و چند کارخانه آردسازی ایجاد شده است. قدیمی ترین مورد توسط مرحوم آقا سیدباقر بازرگان در این شهر به راه افتاد.
ت) کارخانه های تهیه خشکبار:
خشکبار از میوه ها که در صنایع غذایی ماده اولیه محسوب می شوند، تهیه میگردد. خصوصیات بعضی از میوه های شهرستان آذرشهر و حومه به قدری مساعد است که از دیرباز از آن خشکبار اعلا به دست می آوردند. البته به عمل آوردن بعضی از انواع خشکبارها مانند بادام، گردو، فندوق، زحمت چندانی ندارند. لکن تهیه خشکبار از انگور، زردآلو، آلو، قیسی و امثال آن مستلزم زحمت و مراقبت بیشتری می باشد.
آذرشهر پس از مراغه در سطح استان آذربایجانشرقی جایگاه خاصی در تهیه و صدور خشکبار با سایر کشورها و شهرها دارد. بسیاری از کارخانجات و کارگاه هایی که در تهیه و بستهبندی خشکبار فعال می باشند از جمله تهیه برگه زرد آلو و شفتالو و ….
پ) قالیبافی:
قالیبافی نیز از صنایع ظریف و مشهور منطقه آذرشهر است. از دیرباز رواج داشت بافتن قالی در هر اندازه لازمه اش وقت گذاشتن و بردباری است.
اکثریت کارگاه های قالیبافی در خانه ها دایر می باشد. در بسیاری از خانه های روستایی و حتی شهر نیز زنان و کودکان علاوه بر کارگاه ها. در خانه نیز این کار را انجام میدهند. بعضی مواقع بهترین و زیباترین قالی را می بافند. مواد اولیه قالی عبارتند از:
نقشه، دستگاه قالیبافی، نخ، پشم، ابریشم، مواد رنگی. پشم مهمترین ماده اولیه فرش را تشکیل می دهد. رنگ یا گیاهی است یا معدنی و در بافت و زیبایی قالی تاثیرگذار است. نقشه نیز عامل موثر در مرغوبیت قالی می باشد. قالیبافی نقش عمده ای را در اقتصاد و صنعت منطقه آذرشهر دارا است و صدها دار قالی در این شهرستان برپا است و صدها کاردان و کارشناس خبره قالیباف در این زمینه فعالیت دارند.
انتظار می رود این سنت دیرین که خود صنعتی پر رونق است از حمایت های لازم خود بیمه، از کارافتادگی تسهیلات بانکی برخوردار شود.
ت) دستباف نخی و پشمی
پارچه هایی که در کارگاه های مختلف بافته می شود بیشتر پارچه های ابریشمی است. پتو نیز از اهمیت خاصی در آذرشهر برخوردار می باشد. از صنایع دستی قلابدوزی، ریسمانریسی و سوزندوزی است.
ث) سوزندوزی ممقان:
سوزن دوزی که از سال های سال پیش در ممقان رایج است در انحصار زنان و دختران خانه دار ممقانی است. مواد تولید مورد نیاز نخ ابریشم رنگین است و پارچه متقال در گذشته ها بیشتر روی نوعی کلاه که مصرف محلی داشت دوخته می شد. ولی در حال حاضر با توسعه و شناسایی و ارزندگی این نوع هنر ظریف علاوه بر کلاه برای تهیه زیرلیوانی، کفش، کیف، کمر، جلیقه، رومیزی و روبالشی استفاده و دوخته می شود.
طرحهای آن عموماً تمثیلی و نقوش آن ذهنی است و عموماً از طبیعت و گل وبوته استفاده می شود.
این هنر زیبای سوزندوزی علاوه بر ویژگیهای فوق نامه ممقان را بلند آوازه کرده است که هنر، صنعت، کشاورزی، همت و اراده مردم شریف ممقان و پیگیری مستمر امور و مشارکت عمومی آنها زبانزد عام و خاص است.
ح)صنایع شیر و مواد لبنی:
شیر غذای کامل است. حاوی اغلب عناصر لازم برای رشد و پرورش انسان کارگاه های تهییه پنیر در اغلب آبادی ها و روستاهای منطقه آذرشهر وجود دارد که در طول سال چندین ماه فعال می شوند. پنیر تولیدی در این دیار از نوع مرغوب است. پنیر مجارشین، پنیر گنبرف، پنیر چاربرود شهرت دارد. شیرپزها در فصل زمستان از صاحبان گله ها و دامداران در تمامی روستاهای اطراف پیش خرید می کنند و در فصل بهار و تابستان بساط تهیه در کارخانه پهن می کنند. اخیراً در گوگان مرکز جمع آوری شیر تأسیس شد که مازاد بر مصرف شیر منطقه جمع آوری شده و به کارخانجات شیر پاستوریزه ارسال می شوند.
تهیه ماست، کره، کشک، دوغ، خامه، سرشیر. در کارگاههای مختلف که بخش خصوصی است، صورت می گیرد.
خ) کارخانجات و مراکز تهیه برگه زرد آلو:
برگه از دو میوه زردآلو و شفتالو تهیه می گردد. جهت تهیه برگه در منطقه آذرشهر از دیرباز مراکز مخصوصی در فصل تابستان آماده می کنند. البته کسانی مقداری وسایل اولیه مانند طبق و تجربه داشته باشند، می توانند رأساً نسبت به تهیه برگه اقدام نمایند.
۵- صنایع تولیدی غیرغذایی:
الف)کارخانه آجرفشاری:
ب)کوره های آهک پزی:
پ)کارخانه لوله سازی آذرشهر:
ت)کارخانه موزاییک سازی:
۶- شهرک صنعتی شهید سلیمی:
در این شهرک عظیم صنعتی که بسیاری از کارخانه ها در حال احداث و تکمیل است. کارخانه های زیادی در حال تولید و فعالیت هستند. کارخانه های این شهرک عبارتند از: صنایع مواد غذایی از جمله بیسکویت، شکلات، کیک، بستنی، ماکارونی، آشامیدنی و دخانیات، صنایع نساجی، پوشاک، چرم، صنایع چوب و محصولات چوبی، صنایع کاغذ، مقوا، چاپ و صحافی، صنایع شیمیایی، صنایع کانی غیرفلزی، صنایع تولیدات فلزی اساسی، صنایع ماشین آلات، تجهیزات و ابزار این شهرک با دارا بودن امکانات در آینده انتظار می رود یکی از قطب های صنعتی بسیار مهم استان باشد.
۷- صادرات و واردات
الف)صادرات مواد غذایی:
۱-گندم و جو:
۲-حبوبات:
۳-میوه های تازه:
۴-لبنیات:
۵-عسل:
۶-خشکبار:
۷-لپه:
ب)صادرات مواد صنعتی:
۱- چوب و تخته صنعتی
۲- پشم:
۳- روده و پوست:
۸-معادن:
در منطقه آذرشهر از گذشته های دور معادن گوناگونی کشف و گاه بهره برداری می شد و استخراج بسیاری از آنها نیز در حال حاضر ادامه دارد. معادن این شهرستان از نقطه نظر اکتشاف و بهره برداری به سه دسته تقسیم می شوند.
۱-دسته اول:
عبارت است از مواد معدنی که به مصارف ساختمانی و صنایع مربوط می رسد. مانند گچ آهک، شیشههای ساختمانی، مرمر، سنگ سرخ
۲-دسته دوم شامل مواد معدنی زیر:
الف) مواد معدنی فلزی
ب)مواد ملحی، نمک طعام، نیتریت
ج) سوخت های جامد
د) سنگ های قیمتی، طلا، الماس
ه) سایر مواد معدنی مانند گوگرد، خاک سرخ
۳- دسته سوم شامل هیدروکربوها و …
از معروف ترین معادن مهم آذرشهر معادن تراورتن و سنگ مرمر مرغوب سردآباد و داش کسن هستند که از صادرات عمده این شهرستان می باشد. صدها سال پیش در ساختمان آثار تاریخی آذربایجان نظیر ارک تبریز، مسجد کبود و سایر بناهای معروف از مرمرهای معادن این منطقه استفاده شده است. علاوه بر مرمر و تراورتن آهک آذرشهر بسیار مرغوب بوده و یکی از صادرات عمده آن به تمام شهرهای آذربایجان است. بنابراین به طور خلاصه می توان در مورد معادن آذرشهر گفته که:
۱-معدن سنگ آهک آذرشهر:
این معدن تحت عنوان مجتمع معدنی آذرشهر بعلت دارا بودن تراورتن های متنوع و مرمر آن آراگونیت جزو مهمترین صادرات کشور محسوب می شود. سنگ لاشه به همراه سنگ های تزئینی از این معادن استخراج گردیده و جهت تهیه آهک بنایی مصرف می شود.
۲-سنگ آهک شیرامین:
۳-معادن سنگ تزئینی آذرشهر:
این معدن در قسمتی از بخش قرار دارد که پوشیده از تراورتن است. سطح تپه های متعددی را پوشانده و بعلت دارا بودن رنگ های متنوع و زیبا جلوه خاصی به منطقه داده است.
۴-معدن سنگ مرمر:
داش کسن روستایی است جزو دهستان شیرامین شهرستان آذرشهر. این روستا در ۱۵ کیلومتری جنوب غربی آذرشهر واقع شده است و معدن سنگ مرمر در این منطقه واقع شده است.
۵-معدن دیاتومیت:
این معدن در ۵ کیلومتری شرق ممقان قرار دارد و یکی از مهمترین معادن استانی است. این معدن ماده معدنی دیاتومیت که کاربرد متنوعی در صنعت کشاورزی مواد بهداشتی و غذایی دارد. ذخیره این ماده معدنی ۵۱۰۰۰۰ تن برآورد شده است. دیاتومیت سنگی است رسوبی که از پوسته سیلیسی فسیل شده تک سلولی های گیاهی دیاتومه ها حاصل می گردد. رسوبات دیاتومیتی در نواحی کم عمل دریایی تا عمق ۲۵ متری و در مجاورت سنگ های ولکانیکی که سرشار از سیلیس است، تشکیل می گردند. خاکستر های آتشفشانی نقش اساسی در ایجاد و رشد دیاتومه ها و تشکیل دیاتومیت دارند. دیاتومیت ها نرم و شکننده بوده و ظاهراً کجی دارند. رنگ آن سفید برفی(وقتی کاملاً خشک باشد) و در صورت وجود بخار آب از سبز زیتونی تا سیاه است. این مواد در صنایع نفت بعنوان صافی و فیلتر پر کننده یا فیلرو حفاظ پوشش ها معروف می شود.
ب)کشاورزی
۱- باغداری
شهرستان آذرشهر با باغات وسیع در سراسر شهرستان اعم از مناطق شهری و روستایی است. عمده ترین محصولات باغی را انگور، سیب و محصولات هسته دار تشکیل می دهد. محصولات باغی آذرشهر، سیب، انگور، گلابی، بادام، گردو، هلو، گوجه سبز، گیلاس، آلبالو، زردآلو، شفتالو، سنجد، توت.
الف) انگور:
باغات منطقه آذرشهر را تاکستان ها تشکیل می دهند در باغات و تاکستان های آذرشهر، شیرامین گوگان، دستجرد، خانقاه، سیلاب، قاضی جهان، هفت چشمه و … از محصولات این تاکستان ها سبزه، کشمش و شیره انگور تهیه می کنند. انواع انگور باغات منطقه آذر شهر:
۱- کشمش سفید و قرمز که قسمت اعظم آن خشک نشده و به صورت سبزه یا کشمش صادر می شود.
۲- انگور سیاه (جغ جغا) خشک کرده که آن را در فصل زمستان با گردو می خورند.
۳-انگور لعل بیدانه که سیاه رنگ است و مصرف فصلی دارد.
۴-انگور شاهانی که بسیار کم است و بیشتر به ترشی می اندازند
۵ – انگورسیاهبه اندازه فندوق است و تولاگوزی هم می گویند.
۶- انگور صاحبی که انگور درجه یکی است و لقب اعیانی و مصرف فصلی دارد.
۷- انگور حسینی که به رنگ های زرد و قرمز است، پر آب و دارای حبه های درشت است. طول حبه سه سانتی متر می باشد.
۸- انگور تبرزه که دارای دانه های درشت و زرد رنگ و بسیار شیرین است. آن را با تیزاب خشک کرده و در زمستان مصرف می کنند
۹-. انگور طلا (قزل اوزوم) این نوع انگور را از سقف آویزان می کنند و در فصل زمستان مصرف مینمایند. دارای حبه های درشت می باشد.
۱۰- انگور خلیلی که در دو رنگ قرمز و سفید وجود دارد که زودرس است و بعنوان انگور نوبر مصرف می گردد.
۱۱- انگور فخری که دارای حبه های درشت و دارای قند بیشتر است. این انگور را خشک کرده با بادام و گردو در فصل برف و سرما مصرف می کنند.
۱۲- انگور عسگری دارای پوست نازک پر آب و سبز رنگ است.
۱۳- انگور گلین بارماغی (یا انگشت عروس) که به اندازه بند انگشت و شیرین و خوش طعم است.
ب) بادام:
در منطقه آذرشهر درخت بادام فراوانی وجود داشت، به گونه ای که تمامی باغ را درخت بادام تشکیل می داد که به اصطلاح محلی باداملیق می گفتند. انواع آن عبارتست است از:
۱-بادام تلخ یا آجی بادام که مصرف دارویی دارد.
۲-بادام پسته که پوست نرم دارد و کوچک است.
۳-بادام سنگ یا داش بادام که پوست سفت دارد.
۴-بادام کاغذی یا فرخ بادام که پوست کاغذی نازک دارد.
۵-بادام شفتالو که در محل شفتالی بادام که دارای پوست سفت و ضخیم است. اخیراً بادام هایی در منطقه کاشته اند که به بادام دیرگل معروف است.
۶-یازلی بادام که بر روی پوست آن نوشته مانندهایی دیده می شود.
۷-عیوضی بادام که بلندتر از بادام پسته است و پوست نازک دارد. در دو دهه اخیر عمده باغات بادام بنا بعلت های نامعلومی خشک شده و از بین رفت و در حال حاضر نهال های بادام خوبی را در گوگان پرورش می دهند.
پ)سیب:
از جمله میوه های باغی سیب است که از گذشته های دور در باغات آذرشهر کاشته
می شود.
انوع مختلفی سیب به عمل می آید که عبارتند از:
۱-سیب قره یارپاخ (یعنی سیب برگ سیاه) که قرمز رنگ و بسیار خوش طعم با بوی خوش است.
۲-عاشقی آلماسی (سیب عاشق) که از نظر جثه کوچک و به رنگ قرمز است.
۳-سیب پائیزی (پائیز آلماسی) که قرمز و سفت بوده و مخصوص مصرف در زمستان می باشد.
۴-ترش آلما (سیب ترش) که دارای طعم ترش و سبز رنگ است.
۵-ساری آلما (سیب زرد) که زرد رنگ بوده و طعم خربزه دارد.
۶-سیب لبنان که قرمز و سفید رنگ بوده و بزرگ می باشد.
۷-گلول آلماسی (سیب گل) که بسیار خوش طعم بوده و بوی گلاب می دهد.
۸-گوگان آلماسی (سیب گوگان) که در شهر گوگان وجود دارد و بسیار شیرین است.
ج) آلوچه (گوجه سبز) :
آلوچه (گوجه سبز) که انواع بسیاری دارد و در باغات آذرشهر بعمل می آید از جمله:
گوجه زرد (ساری آلوچه)، گوجه سلطان، قرمزی آلوچه، ایت آلوچه سی، آلو آلوچه سی، تبریز آلوچه سی، تبرزه آلوچه سی، پائیز آلوچه سی، مشه آلوچه سی.
د) زرد آلو:
زردآلو که در انواع مختلف وجود دارد از جمله: آجی اریک، شیرین اریک، تبرزه اریک حاج نصیر اریک، رضی اریک، اردوباد اریک، سردری اریک.
ذ) گردو:
در تمامی باغات منطقه آذرشهر درخت گردو وجود دارد و بیشتر باغات بخش مرکزی آذرشهر و قاضی جهان و گوگان مملو از این میوه است. درختان تنومند و بزرگی که گاه بلندی آن به ۲۵ متر می رسد.
انواع مختلف گردو در این منطقه کاشته می شود از جمله:
۱-گردوی کاهاتی که پوست نازک دارد و مغز سفید و زرد و بسیار مرغوب می باشد.
۲-گردوی جوالدوز که پوست سفت و سخت دارد و کیفیت خوبی ندارد.
۳-در باغات قاضی جهان گوگان و دستجرد و تیمورلو و قرمزی گل و… درختان میوه از جمله آلبالو، گیلاس، شفتالو و گلابی به وفور وجود دارد و در بسیاری از مواقع خارج از منطقه صادر می شود.
درختان گلابی گوگان از شهرت بسزایی برخوردار است و دارای کیفیت عالی است و بیشتر برای فصل زمستان نگهداری می کنند.
درخت توت نیز از انواع گوناگون در منطقه وجود دارد که بیشتر مصرف داخلی دارد و اخیراً در چند سال گذشته به بازار فروش نیز می برند.
ر)گل سرخ (محمدی):
بوته های گل سرخ در بیشتر باغات آذرشهر می روید. این گیاه را عمدتاً باغداران تکثیر می نمایند و در فصل بهار همه جا را معطر می سازند. عمده محصول گل سرخ در مناطق ییلاقی و سردسیر به دست می آید. از جمله: قرمزی گل، ینگجه، جراغیل، هفت چشمه و خود آذرشهر.
۲- محصولات زراعی:
الف) صیفی کاری:
یکی دیگر از فعالیت های عمده کشاورزان منطقه آذرشهر کاشت انواع محصولات سیفی در باغات و اراضی آبی اطراف شهرها و روستاها می باشد. کاشت انواع مختلف محصولات صیفی از جمله هندوانه، خربزه، خیار، بادمجان، گوچه فرنگی،کدو و انواع مختلف سبزیجات، فلفل، سیر، کلم، چغندر، پیاز و سیب زمینی و کاهوی معمولی می باشد.
بستان های شهر ممقان شهرت فراوان دارد و هندوانه ممقان مشهور است و بیشتر برای شب یلدا یا شب چله نگهداری می کنند.
ب) غلات:
کشت غلات مخصوصاً گندم، جو، نخود، لوبیا در تمام روستاهای شهرستان آذرشهر رواج دارد و از اهمیت عمده برخوردار است.
بیشتر کشت گندم و جو آبی در آذرشهر، نادیلو، خانقاه، شیرامین و سیلاب و گوگان و تیمورلو و قاضی جهان، گندم و جو و دیم در ممقان، خانمیر، جراغیل ، هفت چشمه داش کسن، ینگجه انجام می شود.
ب) پیاز و سیب زمینی
کشت سیب زمینی در ینگجه، مجارشینن اطراف شهر آذرشهر، نادیلو و پیاز در خانقاه و گوگان بیشتر مشاهده می شود.
۴-گیاهان دارویی منطقه آذرشهر:
در کوهها و دشت های شهرستان آذرشهر و در کنار جویبار ها گیاهان مختلف می روید که عمده آنها مصرف دارویی دارند .
از جمله گیاهان دارویی منطقه آذرشهر عبارتند از:
۱-آرتیشو یا کنگر فرنگی ۲- آفتابگردان۳- اسطو خودوس ۴- افسنتین یا خاراگوش ۵- انگورک یا خارتون سیاه ۶- بادام آدم ۷- بابونه ۸- بادرنجویه از تیره نعناعیان ۹- بارهنگ کبیر ۱۰- برنجاسف۱۱- بومداران ۱۲- به ۱۳- پنیرک یا به اصطلاح امن کو منجی ۱۴- پیاز ۱۵- پیچک صحرائی ۱۶- تاجریری سیاه ۱۷- ترشک ۱۸- خارشتر ۱۹- خاکشیر ۲۰- خرفه ۲۱- ختمی ۲۲- ریحان ۲۳- زبان در قفا ۲۴- قنطوریون ۲۵- گزنه ۲۶- گل سرخ ۲۷- گاوزبان ۲۸- ولیک ۲۹- نعناع ۳۰- کاسنی
۵-آثار روستای تورامین:
روستای تاریخی تورامین در شهرستان آذرشهر و در کنار شهر ممقان واقع شده است از جاده اصلی تبریز آذرشهر ۱۰ کیلو متر فاصله دارد، اما راهش سخت کوهستانی است. تورامین در وسط دره و کنار رودخانه کوچکی قرار دارد.
۶-مزار زینب خاتون
زینب خاتون مادر اسامه فرقد از سرداری سپاه اسلام در عصر رسول خدا (ص) بود. قبر زینب خاتون در روستای دستجرد از توابع شهر گاوگان واقع شده است. اعیاد و وفات و عاشورا و تاسوعا جمعیت زیادی در این محل جمع می شود و مردم ادای نذر می کنند. مسیر راه قبر زینب خاتون از داخل روستای دستجرد و از میان معدن سنگ می باشد.
۷-چشمه چهارسو:
این چشمه در محله ستوباد آذرشهر در میدان کوچکی که محل تقاطع چهار کوچه باریک است، قرار دارد.
۸-مساجد تاریخی و باستانی:
مسجد باستانی بادامیار
مسجد حاج کاظم
مسجد رومیان
مسجد روستای جراغیل
مسجد محراب
مسجد قاضی الفتاح
مسجد عبدا… شهید
مسجد پراپر و منار
مسجد بابا
مسجد ستوباد (چهارسو)
مسجد بازار (امام خمینی)
۱۳- سایر ابنیه و آثار تاریخی
از دیگر آثار و ابنیه تاریخی آذرشهر می توان موارد زیر نام برد:
۱-تیمچه وکیل که در بالاتر از مسجد جاج کاظم و در داخل بازار قرارداد و مرکز تجارت است.
۲-یئتدی قزلار (هفت دختران)
۳-قره دونلو
۴-بابابریوکلو
۵-قبرستان قره داش
۶-غار یکنجه
۷-سالارخاتون (صدیقه خاتون)
۸-آذر قلعه سی
۹-قارقا بازاری
۱۰-روستای جراغیل
۱۱-علی پنجه سی
۱۲-دوزمه داش
۱۳-چنار پراپر
۱۴-تپه شرامین
۱۵-مزار صالحه خاتون
۱۴- پل شکسته دهخوارقان:
پل قدیمی دهخوارقان بر بالای این شهر و بر روی رودخانه نوشین جچای یا دهخوارقان رود قرار گرفته است.
۱۵- تپه باستانی:
در بیست کیلومتری آذرشهر کنار جاده آسفالته آذرشهر- عجب شیر تپهای باستانی وجود دارد که قدمت تاریخی دارد و حفاریهای انجام شده در اطراف آن طی سالهای متمادی موید است.
ب) محلههای قدیمی آذرشهر :
هریک از محلههای آذرشهر دارای ریشه تاریخی و سابفه دیرینهای است نام هر یک از این محلات برآیند حقایقی است که در گذشتههای دور واقع شده است و عبارتند از :
۱-محله پازیکوه:
این محله که در خود منطقه به پازیکی میدانی معروف میباشد و محل ملاقات عباس میرزا و سردار روسی پاسکویچ است.
۲-محله بوالحسن:
محل زندگی و سکونت عارف بزرگ شیخ ابوالحسن است. او شعر نیز میسرود و رباعیهای دلنشینی هم دارد.
۵- محله رومیان:
علت اطلاق رومیان به این محله که در بالای محله چهارسو یا چارسی و یا ستوباد وجود دارد میگویند در زمان سلطنت محمد خدابنده پدر شاه عباس کبیر ترکان عثمانی از روم شرقی و ترکیه به آذربایجان حمله کرده و آنجا را تصرف کردند و عدهای از عثمانی ها در این محله مسکن گزیدند که به این اسم شهرت یافت.
۶- محله دیزج:
دیزج به مکانی اطلاق می شود که کنار قنات یا چشمه قرار گرفته باشد و اطراف آن را با سنگ و دیوار محصور نمایند و دور از شهرهای نیز واقع شود. در محله دیزج آذرشهر چشمه بسیار گوارای ا… وردی خان و شاه بگندی (شاه پسند) واقع شده است.
۷- محله حلوایی:
این محله نیز در قسمت پایین خیابان اصلی شهر واقع شده، جزو محلات قدیمی است قبر عبدا… شهید از اصحاب و یاران پیامبر که در مصاف با مجوسان شهید شده است علت نامگذاری این محله به حلوایی به این اعتبار بوده که اهالی این محل استاد کار و متخصص تهیه حلواهای خوشمزه و لذیذ مخصوص دهخوارقان بودهاند.
۸- محله قاضی:
در زمان صفویه در این کوچه قاضی شهر زندگی میکرد و لذا به این نام معروف شده است.
دیگر محلات آذرشهر عبارتند از:
حسن لو، عباس آباد، علی آباد، قاضی الفتاح، محله کشک، محله انگراب، دیزج، محله چاپار و کوی محله که از محلات پرجمعیت و معروف این شهر میباشد.
تعدادی از مساجد ممقان عبارتند از :
مسجد امام خمینی یا مسجد جامع شهر ممقان مسجد زاویه یا مسجد امام حسین (ع) مسجد جامع علیا، مسجد عباس، مسجد حاج یعقوب، یخچال، مسجد خان خانم مسجد شهید مطهری، مسجد امشج، مسجد شوشرا، مسجد سفلی، مسجد حاج علی اصغر.
۷- آذرشهر در انقلاب اسلامی:
آذرشهر در قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲
از سال ۱۳۴۱ مردم مسلمان آذرشهر همگام با سایر شهرهای کشور اعتراض خود را به تصویب نامه انجمهای ایالتی و ولایتی اعلام نمودند . نوروز سال ۴۱ که تحریم شده بود مردم آذرشهر نیز این تحریم را تایید کردند.
در ۱۵ خرداد ماه سال ۱۳۴۲ مردم در اعتراض به دستگیری و تبعید حضرت امام راحل دست به قیام زدند و با تظاهرات اعتراض خود را به رژیم و اعمال او اعلام نمودند همزمان با اعتراض هزاران نفر در سراسر کشور از جمله قم و تهران و شیراز و سایر شهرهای ایران و استان آذربایجان شرقی تعدادی نیز از انقلابیون در شهرستان آذرشهر دستگیر و روانه زندان شدند. اسامی افراد دستگیر شده در حادثه ۱۵ خرداد ۴۲ آذرشهر به شرح زیر است.
۱-حاج علی اکبر سبزچی (مشهور به حاج اکبر بالا): که بازاری بود و شخصی بودکه موذن شهر به حساب می آمد و هر روز چندین بار صدای اذان وی از ماذنه مسجد بازار آذرشهر به گوش می رسید ایشان به رحمت حق پیوسته اند.
۲-حاج صادق لطفی: حاج صادق لطفی که قهوه چی بود و چایخانه در آذرشهر داشت.
۳-حاج علی عباس قلیزاده: از معتمدین شهر به حساب می آمد و مغازه لوازم خانگی داشت.
۴-حاج میرزا حسین توتونچی: از مداحان اهل بیت و مغازه دار بود. اشعار زیادی در رئای اهل بیت دارد شرح حال او در بخش شعرای آذرشهر آمده است.
۵-حاج آقا دایی زاده: ایشان نیز از اشخاص مشهور شهر بودند و به رحمت ایزدی پیوستند.
۶-حاج حسین سلطانی: که دبیر بودند و شخص تحصیل کرده ای به حساب می آمدند و در حال حاضر در تهران به سر می برند و تعداد دیگری از بزرگان شهر که شبانه دستگیر و گویا تا هفته ها خبری از آنها بنود اینان به جرم طرفداری از امام خمینی و جمع آوری وجوهات شرعیه برای مرجع اعلی امام بزرگوار و حمایت از او دستگیر شدند.
قیام علیه مفاسد اجتماعی در آذرشهر:
در سال ۱۳۴۲ آیت ا… سیداسدا… مدنی دهخوارقانی از نجف عازم کرمانشاه و همدان و آذرشهر شدند ایشان در اولین خطابه خود به مردم آذرشهر اظهار داشتند ای مردم آذرشهر در موقع آمدن من به ایران در کرمانشاه بعضی ها از من پرسیدند: اهل کجا هستی؟ گفتم آذرشهر ، آنها گفتند آذرشهر شراب خوبی دارد که در تمام ایران مشهور است سپس اضافه کرد: وجود کارخانه مشروب سازی چه معنا دارد؟ اگر از اول برای آنها جنس نمیفروختید آنها میرفتند.
در سخنرانی دیگری موضوع کلاه پهلوی و لباس متحد الشکل را به میان آورد و گفت سفارش کردهام از تبریز کلاه پوستی بیاورند هر کس باز هم کلاه پهلوی بگذارد دیگر برای نماز جماعت به مسجد نیاید.
بدین ترتیب مبارزه خود را به مظاهر طاغوت گسترش داد.
در عید فطر همان سال نماز باشکوه عید فطر را در بالای تپه کنار شهر برگزار نمود در بازگشت نمازگزاران را پیمانی اعتراض آمیزی برپا کردند و به طرف کارخانه مشروب سازی حرکت کردند مأموران دولتی به مقابله با آنها برخاستند تهدید کردند که از اسلحه استفاده میکنند پس از این دادستان تبریز در محل حاضر شد و ضمن مذاکره با آیت ا… مدنی قول داد که ظرف ۱۵ روز کارخانه برپیده شود لکن به دنبال حوادث فوق آیت ا… مدنی به تبریز احضار شد و از سوی استاندار به وی تکلیف شد که نباید در آذرشهر بماند بدین ترتیب آن بزرگوار زادگاه خود را ترک نموده و به همراه عائله خود به نجف اشرف بازگشت.
به طوریکه از استانداری آذربایجان و شهربانی کل کشور گزارش دادهاند آقای میراسداله مدنی که اخیراض از نجف به آذرشهر آمده به عنوان تبلیغ اسلامی اهالی را وادار به گذاشتن ریش و حجاب مینماید و ضمناً فتوی داده است که کارخانه مشروب سازی آذرشهر باید از محل خارج گردد. چون قوای انتظامی شهرستان مزبور برای حفظ انتظامات محتاج به تقویت میباشد تقاضا نمودهاند به لشگر ۳ آذربایجان دستور داده شود که با اعزام سرباز در حفظ نظم محل با مأمورین انتظامی تشریک مساعی نمایند.
خواهشمند است مقرر فرمائید از دستوریکه در این مورد صادر خواهند فرمود وزارت کشور را مستحضر سازند.
الف) شهدای آذرشهر تا بهمن ماه سال ۱۳۵۷ پیروزی انقلاب اسلامی:
۱-عبدا… شهید، مدفون در مسجد خلوایی
۲-ملایوسف پیشنماز، سال ۹۲۰ هجری قمری به دست عمال عثمانی در آذرشهر به شهادت رسید.
۳-ضیاء العماء دهخوارقانی، در عاشورای ۱۳۳۰ به دست عمال روس به شهادت رسید.
۴-شهید آیت ا… شیخ حسین غفار، ۷ دی ماه سال ۱۳۵۲
۵-شهید محمد قاسم زاده ستودبادی ۷/۱۰/۱۳۵۷ به دست عمال شاه.
۶-شهید عبدالعلی خبازی فرزند نقدعلی، ۲۲ بهمن سال ۱۳۵۷ به دست عمال شاه.
۷-شهید محمد جعفرزاده، ۲۲/۱۱/۵۷ به دست عمال شاه به شهادت رسید.
۸-شهید بهمن برنجی فرزند حبیب، ۲۳/۱۱/۵۷ به دست عمال شاه شهید شد.
ب) شهدای منطقه آذرشهر پس از پیروزی انقلاب اسلامی:
۱- شهید آیت ا… سیداسدا… مدنی
۲- شهید آقا میرزا محمد فخر
۳- جهانگیر قوچی، نام پدر قوچعلی، متولد ۴۲ و تاریخ شهادت ۱۲/۳/۱۳۶۴
۴- پرویز آقاوردی فرزند عیسی متولد ۴۲ و تاریخ شهادت در ۱۱/۸/۶۰ در جبهه غرب
۵- علیرضا پورموسی متولد ۳۹ و در ۲۷/۱۲/۵۹ در غرب به شهادت رسید.
۶- یدا… دهخوارقانی در سال ۱۳۲۳ تولد یافت و در ۲۷/۱۲/۵۹ در جبهه غرب به شهادت رسید.
۷- مقصود باقری فرزند قدرت در ۴/۱/۵۸ به شهادت رسید.
۸- ابوالفضل منیری فرزند ابراهیم در ۲۶/۱۲/۶۰ در جبهه کردستان به شهادت رسید.
۹- ابوالحسن شهبازی مقدم فرزند حاج محمد در تاریخ ۱۲/۲/۶۰ و در دزفول به شهادت رسید.
۱۰- جواد عبدالمحمدی فرزند نقی متولد ۱۳۴۱، تاریخ شهادت ۱۳/۸/۶۲٫
۱۱- صمدگل محمدزاده متولد ۱۳۴۰، شهادت ۲۵/۱۲/۶۰، اهواز
۱۲- اکبر جباری اقدم فرزند حاج علی، متولد ۱۳۳۵ و در ۲۴/۹/۶۰ در آبادان شهید شد.
۱۳- محسن عبدالمحمدی فرزند غلامعلی در تاریخ ۸/۹/۶۰ در بستان به شهادت رسید.
۱۴- مجید خیرا… زاده فرزند رسول متولد ۱۳۴۳ و در ۵/۸/۶۲ در عملیات والفجر ۴ شهید شد.
۱۵- علی شیرازی فرزند احمد متولد ۱۳۴۵، تاریخ شهادت ۵/۸/۸۶، در عملیات والفجر ۴ شهید شد.
۱۶- ابوذر جعفری فرزند خداداد متولد ۱۳۴۲، تاریخ شهادت ۲۸/۷/۶۲ در بانه شهید شد.
۱۷- کریم یوسفی فرزند حاج قلی متولد ۱۳۴۲، تاریخ شهادت ۸/۷/۶۲ در سر پل ذهاب شهید شد.
۱۸- محمدحسین زمانی فرزند میرزا احمد درمتولد ۱۳۴۲ تاریخ شهادت ۷/۶/۶۲ در پیران شهید شد.
۱۹- رضا بلوار کبود فرزند غلامحسین متولد ۱۳۳۵ تاریخ شهادت ۲۲/۱/۶۲ در سقز کردستان شهید شد.
۲۰- علیرضا کلانتری متولد ۱۳۴۷ در سال ۶۲ عملیات والفجر ۴ شهید شد.
۲۱- جواد ایرانمکانی فرزند عباسعلی متولد ۴۴ در تاریخ ۱۳۶۲ در عملیات والفجر ۴ شهید شد.
۲۲- محمد فرجی فرزند ولی ا… متولد ۴۴ در سال ۶۲ عملیات والفجر۴ شهید شد.
۲۳- حسین صلاح پور فرزند باباعلی در سال ۶۲ والفجر ۳ به شهادت رسید.
۲۴- احمد رزاقی فرزند حاج رضی متولد ۳۸ تاریخ شهادت ۲۲/۱۱/۶۴ در عملیات والفجر ۸ شهید شد.
۲۵- جعفر حقگوی فرزند محمد متولد ۱۳۴۱ تاریخ شهادت ۲۲/۱۱/۶۲ در عملیات والفجر ۸ شهید شد.
۲۶- فرج ا… بایزان متولد ۱۳۴۴ تاریخ شهادت ۷/۹/۶۴ جزیره مجنون به شهادت رسید.
۲۷- محمد رضازاده فرزند اسماعیل متولد ۱۳۳۸ تاریخ شهادت ۲۹/۴/۶۴ در جزیره مجنون به شهادت رسید.
۲۸- محمد عالیشان فرزند اصغر متولد ۱/۴/۴۶ تاریخ شهادت ۲۹/۹/۶۶ در منطقه زبیدات به شهادت رسید.
۲۹- محمد پورحسن فرزند علی اکبر متولد ۴۶ تاریخ شهادت ۱۷/۹/۶۶ در عملیات نصر و حاج عمران شهید شد.
۳۰- حسین دهخوارقانی نژاد تاریخ شهادت ۲۴/۶/۶۶ در آذرشهر به شهادت رسید.
۳۱- اکبر بیگ زاده فرزند ذوالفقاری متولد ۱۳۵۰ تاریخ شهادت ۶/۶/۶۶ در آذرشهر به شهادت رسید.
۳۲- حسین جباریان پازیکوهی پسر محمد متولد ۱۳۴۱ تاریخ شهادت ۲۱/۵/۶۶ در منطقه ابوالفتح عراق به شهادت رسید.
۳۳- مهندس حسین محمد علیزاده فرزند برومند حجت الاسلام و المسلمین میرزا احمد آقا تاریخ شهادت ۱۴/۴/۶۶ در منطقه جنوب به شهادت رسید.
۳۴-صادق صادقی آذرفرزند حسینقلی تاریخ شهادت ۹/۳/۶۶ در منطقه شلمچه به شهادت رسید.
۳۵-محمد جراغیلی فرزند یوسفعلی متولد ۴۵ تاریخ شهادت ۲۰/۱۲/۶۵ در منطقه ابوغریب عراق شهید شد.
۳۶-حسین یوسفی فرزند یعقوب متولد ۱۳۴۶ تاریخ شهادت ۳/۱۰/۶۵ در عملیات کربلای ۴ در منطقه شالمچه به شهادت رسید.
۳۷-محمدحسن تقوی فرزند بایرامعلی متولد ۱۳۴۱ تاریخ شهادت ۲۱/۱۰/۶۵ در عملیات کربلای ۵ شلمچه شهید شد.
۳۸-داود عظیمی فرزند محمدباقر متولد ۱۳۴۸ تاریخ شهادت ۲۱/۱۰/۶۵ در عملیات کربلای ۵ شلمچه شهید شد.
۳۹-حسن درخشانپور فرزند حسین متولد ۱۳۴۴ تاریخ شهادت ۲۸/۱۰/۶۵ در عملیات کربلای ۵ در منطقه شلمچه شهید شد.
۴۰-محمدصادق وحیدی فرزند قلی متولد ۳۷ تاریخ شهادت ۱۲/۱۱/۶۵ دربمباران شهرمیانه به شهادت رسید.
۴۱-حسن توتونچیان فرزند موسی متولد ۱۳۴۲ تاریخ شهادت ۱۹/۱۰/۶۵ در منطقه شلمچه شهید شد.
۴۲-رجب تخمچی فرزند حاج حسن متولد ۱۳۴۲ جهادگر تاریخ شهادت ۱۸/۱۱/۶۵ در شلمچه شهید شد.
۴۳-علی حبیب زاده فرزند محمود متولد ۱۳۴۸ تاریخ شهادت ۴/۱۲/۶۵ در شلمچه به شهادت رسید.
۴۴-بهرام یعقوبی فرزند غیبعلی متولد ۱۳۴۴ تاریخ شهادت ۵/۱۲/۶۵ در شلمچه به شهادت رسید.
۴۵-محمدحسین فخر بناب متولد ۱۳۱۷ تاریخ شهادت ۲۸/۱/۶۵ در منبر مسجد اخرجهان به شهادت رسید.
۴۶-علی اکبر کریمپور فرزند علی متولد ۱۳۴۹ تاریخ شهادت ۲۵/۱/۶۵ در منطقه شلمچه شهید شد.
۴۷-کریم عارفی فرزند حاج علیقلی متولد ۱۳۴۰ تاریخ شهادت ۲۵/۱۰/۶۵ در جزایر بوراین شهید شد.
۴۸-حمید رنجبر محمدی فرزند عباسقلی متولد ۱۳۴۴ تاریخ شهادت ۲۰/۱۰/۶۵ در منطقه شلمچه شهید شد.
۴۹ـ علی حسین زاده دیزجی فرزند قربان متولد ۱۳۲۸، تاریخ شهادت ۴/۱۰/۶۵ در منطقه سومار به شهادت رسید.
۵۰ـ سید علی رضوی فرزند میرجعفر متولد ۱۳۴۷، تاریخ شهادت ۴/۹/۶۵ در منطقه اندیشمندان به شهادت رسید.
۵۱ـ سردار محمودی فرزند ولی الله متولد ۱۳۴۶، تاریخ شهادت ۳/۸/۶۵ در منطقه کردستان به شهادت رسید.
۵۲ـ علی نوری قرمزی گل فرزند محمد ابراهیم متولد ۱۳۴۵، تاریخ شهادت ۱۶/۶/۶۵
۵۳ـ اکبر یوسف پورانگرایی فرزند حاج یعقوب متولد ۱۳۳۸، تاریخ شهادت ۶/۷/۶۰
۵۴ـ ابراهیم عباس زاده قاضی جهانی فرزند عباس متولد ۱۳۴۷، تاریخ شهادت ۱۸/۵/۶۷ در منطقه عملیاتی پیرانشهر به شهادت رسید.
۵۵ـ علی عبدلی فرزند محمد متولد ۱۳۴۶، تاریخ شهادت ۲۶/۵/۶۷ در منطقه اشنویه به شهادت رسید.
۵۶ـ حسن سلطانی فرزند اکبر متولد ۱۳۴۴، تاریخ شهادت ۱۵/۹/۶۷ در مریوان به شهادت رسید.
۵۷ـ حاج محمد نوری فرزند اصغر متولد ۱۳۳۳ تاریخ شهادت ۶/۵/۶۸ در حین انجام ماموریت به شهادت رسید.
۵۸ـ منصور کریمی فرزند حسن متولد ۱۳۴۱، تاریخ شهادت ۱۴/۴/۶۶ در خرمشهر به شهادت رسید.
۵۹ـ اسمعیل جلودار (دانش آموز) فرزندغلامعلی متولد ۱۳۵۳، تاریخ شهادت ۲۷/۱۲/۶۶ در بمباران آذرشهر به شهادت رسید.
۶۰ـ نصیر سیفی متولد ۱۳۰۴، تاریخ شهادت ۲۷/۱۲/۶۶ در بمباران آذرشهر به شهادت رسید.
۶۱ـ بانو رباب کلانتری بنت ابوالقاسم متولد ۱۳۰۰، تاریخ شهادت ۲۷/۱۲/۶۶ در بمباران آذرشهر شهید شد.
۶۲ـ حبیب باقری حسنلویی فرزند حسین متولد ۱۳۴۴ تاریخ شهادت ۲۵/۱۲/۶۶ در ماووت عراق شهید شد.
۶۳ـ پرویز شیخ زاده ستوبادی فرزند محمدحسین متولد ۱۳۴۷، تاریخ شهادت ۲۸/۱/۶۷ در منطقه غرب شهید شد.
۶۴ـ ابوالفضل خمیرگرفرزند حسین متولد ۱۳۴۸، تاریخ شهادت ۲۱/۲/۶۷ در ماووت عراق شهید شد.
۶۵ـ سیدحسین موسوی فرزند حجت الاسلام و المسلمینمیررحیم متولد ۱۳۲۹، تاریخ شهادت ۲۲/۴/۶۷ در منطقه ابوغریب به شهادت رسید.
۶۶ـ حسن فیض الهی فرزند ابوالفضل متولد ۱۳۴۴ تاریخ شهادت ۳۰/۴/۶۷ در منطقه حاج عمران شهید شد.
۶۷ـ محمد ابراهیم مساحی فرزند محمدباقر متولد ۱۳۴۱ تاریخ شهادت ۳/۵/۶۷ در منطقه جنوب شهید شد.
۶۸ـ ابوالفضل حیدری فرزند حسین متولد ۱۳۴۷، تاریخ شهادت ۳/۵/۶۷ در منطقه اسلامآباد غرب شهید شد.
۶۹ـ یوسف خیراتی فرزند حاج حسن متولد ۱۳۳۹ تاریخ شهادت ۲/۹/۶۰
۷۰ـ سید جلال الدین سید جوادی متولد ۱۳۴۲، تاریخ شهادت ۲۰/۹/۶۰ در سرپل ذهاب شهید شد.
۷۱ـ مجید غفار زاده متولد ۱۳۳۹ تاریخ شهادت ۲/۹/۶۰ در عملیات مطلع الفجر به شهادت رسید.
۷۲ـ محمد صفری فرزند حاج آقا متولد ۱۳۰۹ تاریخ شهادت ۱۱/۶/۶۱
۷۳ـ حمید قربانی فرزند احمد متولد ۱۳۳۰ در منطقه سرپل ذهاب به شهادت رسید.
۷۴ـ ولی نامی متولد ۱۳۱۸ تاریخ شهادت ۹/۷/۶۱ در عملیات مسلم بن عقیل شهید شد.
۷۵ـ محمد واحدی فرزند سید علی متولد ۱۳۴۲ در سال ۱۳۶۱ در منطقه سومار شهید شد.
۷۶ـ احمد ملیکی فرزند محمدنقی متولد ۱۳۴۴ تاریخ شهادت ۱۶/۷/۶۱ در عملیات مسلم بن عقیل شهید شد.
۷۷ـ اسماعیل حمدالله زاده فرزند علیار متولد ۱۳۴۴ در سال ۱۳۶۳ در عملیات بدر به شهادت رسید.
۷۸ـ سیدعلی رضوی فرزند میرعلی متولد ۱۳۳۸ در سال ۱۳۶۳ در عملیات بدر شهید شد.
۷۹ـ سیدجواد سجادی فرزند سیدحسن متولد ۱۳۴۰ در سال ۱۳۶۳ در عملیات بدر شهید شد
.
۸۰ـ محمدرضا امن الهی فرزند حسین متولد ۱۳۴۳ در سا ل ۱۳۶۳ در عملیات بدر به شهادت رسید.
۸۱ـ رحیم رحیم زاده فرزند حسین متولد ۱۳۳۲ در سال ۱۳۶۳ در عملیات بدر به شهادت رسید.
۸۲ـ رضا قلی رضایی فرزند عباس متولد ۱۳۲۶ در سال ۱۳۶۳ در عملیات بدر به شهادت رسید
۸۳ـ ابوالفضل صمدی فرزند رسول متولد ۱۳۴۵ در سال ۱۳۶۳ در عملیات بدر شهید شد.
۸۴-مقصود پورعلی فرزند یدا… متولد ۱۳۴۳ در سال ۱۳۶۳ در جزیره مجنون شهید شد.
۸۵-حسین سلمانی فرزند بهلول متولد ۱۳۴۳ در سال ۱۳۶۳ در سلماس شهید شد.
۸۶-رحیم یایچی فرزند حمید متولد ۱۳۴۲ در سال ۱۳۶۳ در سلماس به شهادت رسید.
۸۷-رحیم اسدزاده متولد ۱۳۴۳ در سال ۱۳۶۳ در کردستان شهید شد.
۸۸-سیدابراهیم موسوی فرزند میرعلی اصغر متولد متولد ۱۳۰۰ در سال ۱۳۶۵ به شهادت رسید.
۸۹-حسین طالبی جوان فرزند بایرام متولد ۱۳۴۳ در سال ۱۳۶۲ در میمک شهید شد.
۹۰-صمد علیپور فرزند اسماعیل متولد ۱۳۴۲ در سال ۱۳۶۵ در جزیره مینو به شهادت رسید.
۹۱-احمد علی محمدی فرزند علی متولد ۱۳۴۳ در سال ۱۳۴۴ در مریوان شهید شد.
۹۲-غدیر بابازاده فرزند اکبر متولد ۱۳۴۲ در سال ۱۳۶۳ در جبهه غرب شهید شد.
۹۳-عباس خیری فرزند ابراهیم متولد ۱۳۴۵ در سال ۱۳۶۵ در منطقه فاو شیهد شد.
۹۴-محرم برزگر فرزند حسین متولد ۱۳۴۵ در سال ۱۳۶۴ در مریوان به شهادت رسید.
۹۵-محمد حبیب زاده فرزند محمد جعفر متولد ۱۳۳۹ در سال ۱۳۶۲ در سومار به شهادت رسید.
۹۶-رحیم پراپری فرزند علی متولد ۱۳۳۴ در سال ۱۳۶۵ در غرب به شهادت رسید.
۹۷-حسین پناه زاده فرزند بایرام متولد ۱۳۴۹ در سال ۱۳۶۱ در عملیات والفجر ۸ در منطقه فاو به شهادت رسید.
۹۸-رحیم فرج زاده فرزند رسول متولد ۱۳۴۷ در سال ۱۳۶۵ به شهادت رسید.
۹۹-محمد نوجی آذر فرزند اسماعیل متولد ۱۳۴۷ در سال ۱۳۶۱ در عملیات والفجر به شهادت رسید.
۱۰۰-جواد دواتگری متولد ۱۳۴۴ در سال ۱۳۶۱ در سومار و در عملیات مسلم بن عقیل شهید شد.
۱۰۱-احمد نجفی فرزند علی اکبر متولد ۱۳۴۶ در سال ۱۳۶۲ در جزیره مجنون و در عملیات خیبر شهید شد.
۱۰۲-سید هادی سیدی فرزند سید احمد متولد ۱۳۳۹ در سال ۱۳۶۲ در عملیات خیبر شهید شد.
۱۰۳-داود نصیرپور فرزند عبدالحسین متولد ۱۳۳۸ در سال ۱۳۶۱ در والفجر مقدماتی شهید شد.
۱۰۴-رسول جهانگیری متولد ۱۳۴۵ در سال ۱۳۶۱ در منطقه فکه شیهد شد.
۱۰۵-سید علی حسینی متولد ۱۳۴۵ در سال ۱۳۶۱ در عملیات مسلم بن عقیل شهید شد.
۱۰۶-جواد محبیان فرزند محمد متولد ۱۳۴۶ در سال ۱۳۶۲ در عملیات خیبر شهید شد.
۱۰۷-عبدالحسین خرسندی فرزند غلامرضا متولد ۱۳۴۱ در ۱۳۶۲ در محور بوکان شهید شد.
۱۰۸-محمد بادامچی فرزند عبدالحسین متولید ۱۳۳۸ در سال ۱۳۶۱ در عملیات والفجر مقدماتی شهید شد.
۱۰۹-اصغر بیگ زاده متولد ۱۳۴۰ در سال ۱۳۶۱ در مهاباد شهید شد.
۱۱۰-حسن امینی متولد ۱۳۳۵ فرزند حسین در اوایل دفاع مقدس به شهادت رسید.
۱۱۱-ناصر جعفری متولد ۱۳۴۳ در سال ۱۳۶۳ در جنوب دشت عباس شهید شد.
۱۱۲-حسین گوارا فرزند بیوک متولد ۱۳۴۴ در سال ۱۳۶۲ در جزیره مجنون شهید شد.
۱۱۳-محمد جلیل پور متولد ۱۳۳۸ در سال ۱۳۶۲ شهید شد.
۱۱۴-سیفعلی نادری متولد ۱۳۴۲ در سال ۱۳۶۱ در عملیات مسلم بن عقیل شهید شد.
۱۱۵-خلیل جانداری متولد ۱۳۲۸ در سال ۱۳۶۱ در عملیات مسلم بن عقیل شهید شد.
۱۱۶-صمد باقری فرزند حسین متولد ۱۳۲۸ در سال ۱۳۸۰ جانباز عملیات فکه شهید شد.
۱۱۷-جعفر جعفری فرزند غلامعلی متولد ۱۳۳۲ در سال ۱۳۶۲ در عملیات والفجر ۶ به شهادت رسید.
۱۱۸-اسماعیل زارعی فرزند غلامرضا متولد ۱۳۴۵ (دام توفیقاته) سال ۱۳۶۳ در عملیات بدر شهید شد.
۱۱۹-اسماعیل خیاطی در جبهه های حق علیه باطل به شهادت رسید.
۱۲۰-حسن جهانی در جبهه های حق علیه باطل به شهادت رسید.
۱۲۱-جعفر بقال در جبهه های حق علیه باطل به شهادت رسید.
۱۲۲-عبدالحسین لطفی در جبهه های حق علیه باطل به شهادت رسید.
۱۲۳-صمد حضرتی در جبهه های حق علیه باطل به شهادت رسید.
۱۲۴-حسن حامد شیخی در جبهه های حق علیه باطل به شهادت رسید.
۱۲۵-شهید دباغی فرزند حاج یدا… در مصاف با دشمن فرضی به شهادت رسید.
۱۲۶_ احمد علی حلاج ممقانی متولد ۱۳۱۸ در سال ۱۳۶۴ در جبهه های حق علیه باطل به شهادت رسید.
۱۲۷_ رحیم جعفرزاده تاریخ شهادت ۱۳۵۷/۱۰/۷
بهروز عارفی نیا
